เมื่อพูดถึงการเขียนอักษรโดยพู่กันของชนชาติจีนโบราณนั้น กล่าวกันว่า การวาดเส้นตรงเส้นแรกในตัวอักษรบางตัว (เช่น เลขหนึ่ง “—" อ่านว่า “อี”) คือเครื่องชี้วัดถึงระดับความนิ่งของสภาวะจิตและพลวัตเชิงช่างของศิลปินระดับปรมาจารย์ผู้สร้างสรรค์งานศิลปะชิ้นนั้น 

คำกล่าวเหล่านี้ไม่เกินจริงเลย เมื่อคำนึงถึงข้อเท็จจริงที่ว่า ในแวดวงศิลปะ การที่จะทำให้งานออกมาได้สมบูรณ์แบบที่สุดนั้น ตัวศิลปินจะต้องมีการฝึกฝนหลายอย่าง “การวาดเส้นตรง” นั้นถือว่าเป็นหนึ่งในทักษะที่ฝึกฝนได้ยากที่สุด ที่เป็นเช่นนี้เพราะส่วนหนึ่งเกิดจากสรีระร่างกายของคนเรา ที่ถูกออกแบบให้เคลื่อนที่แบบ “มุมโค้ง” ตามลักษณะของข้อต่อของข้อมือ ข้อศอกและหัวไหล่ การวาดเส้นตรงจึงเหมือนกับเป็นการฝืนธรรมชาติ ถ้ายิ่งตั้งใจให้ตรงยิ่งเกิดการเกร็งของกล้ามเนื้อทำให้ควบคุมทิศทางได้ยากขึ้น สายตาจะคอยตรวจสอบและสมองจะคอยสั่งให้มือปรับแก้ทิศทาง อาจทำให้มือเกิดการขยับ เกิดรอยหยักเล็กๆน้อยๆ การฝึกฝนอย่างหนักทั้งทางร่างกายและจิตใจจนเกิดความชำนาญ จะทำให้ลายเส้นมีความเป็นธรรมชาติและเข้าใกล้เส้นตรงมากขึ้นเรื่อยๆ และพัฒนาไปสู่การเขียนเส้นอื่นๆเช่นเส้นโค้ง พูดได้ว่า ขณะที่ศิลปินตวัดปลายพู่กันลงบนผืนผ้าใบ ย่อมเปรียบเสมือนการปลดปล่อยพลังงานออกจากร่างกาย ภายใต้สภาวะจิตที่สมบูรณ์ ผ่านทางมัดกล้ามเนื้อที่ผ่านการฝึกฝนนับแสนนับล้านครั้ง จนสามารถจดจำและควบคุมได้ทุกการเคลื่อนไหว ผลงานที่ได้ออกมาจึงเปี่ยมไปด้วยความงดงามทั้งทางศิลปะ เอกลักษณ์เชิงช่าง และจิตวิญญาณของศิลปินผู้เป็นเจ้าของผลงาน ลายเส้นจะแสดงให้เห็นถึงความ “คมชัด หนักแน่น และมีพลัง”

เรื่องราวของผลงานจากการคัดลายพู่กันจีนโบราณดังกล่าวนี้ มีความคล้ายคลึงกับเรื่องของ “เส้นสายลายพิมพ์” ที่เกิดจากการแกะแม่พิมพ์ของพระสมเด็จวัดระฆังฯเช่นเดียวกัน เส้นสายลายพิมพ์ที่ปรากฏบนสี่เหลี่ยมชิ้นฟักนั้น “ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” อนุมานจากข้อมูลพยานหลักฐานต่างๆที่น่าเชื่อถือว่า มาจากแม่พิมพ์หินสบู่ที่แกะลายโดยช่างแกะที่มีความชำนาญระดับสูงระดับช่างหลวงโดยผสมผสานศิลปกรรมไทยเข้ากับศิลปกรรมตะวันตก มีวิธีการแกะแม่พิมพ์ที่สอดคล้องกับช่างสิบหมู่ ตำราตรียัมปวายบอกว่าช่างแกะแม่พิมพ์นั้นเป็นช่างทองหลวง หรือเรียกว่าหลวงวิจารณ์เจียรนัย “ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” เห็นว่าประเด็นที่ถกเถียงกันว่า หลวงวิจารณ์เจียรนัยนั้นมีตัวตนจริงหรือไม่ ไม่สำคัญเท่ากับว่า พระสมเด็จวัดระฆังฯกลุ่มพิมพ์ทรงมาตรฐานนั้นมีอยู่จริง และยังเป็นงานประติมากรรมที่มีความวิจิตรระดับช่างหลวง หรือช่างทองหลวงที่ถนัดแกะงานขนาดเล็ก (นักวิชาการบางท่านบอกว่า ในช่วงเวลาใกล้เคียงกับที่มีการสร้างพระสมเด็จวัดระฆังฯ คือช่วงสมัยรัชกาลที่ 4 ถึงรัชกาลที่ 5 นั้น มีช่างฝีมือระดับ “ช่างเทวดา” อยู่หลายคนที่ผลงานการแกะแม่พิมพ์นั้นเข้าขั้นเกือบเหนือมนุษย์ บรรดาช่างแกะแม่พิมพ์ในสมัยต่อมาไม่มีคนที่ทำผลงานได้เทียบเท่าอีกเลย ที่เป็นเช่นนั้นอาจเนื่องมาจากระบบการฝึกช่างของบางหน่วยงานในตอนนั้นมีความเคี่ยวกรำเข้มงวดมากเป็นพิเศษตามบริบทสังคมในขณะนั้น) 

ส่วนประเด็นที่ว่าการส่งช่างหลวงมาช่วยงานสร้างแม่พิมพ์พระสมเด็จวัดระฆังฯนั้นต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือทางราชการ หรือมีความไม่ลงรอยระหว่างหน่วยงานต่างๆในพระราชสำนักในเวลานั้น เห็นว่าไม่มีน้ำหนัก ตำราของตรียัมปวายบอกว่า “...สมเด็จฯ กรมพระบำราบปรปักษ์ อีกทั้งเจ้าวังหลังพระองค์หนึ่ง รับราชการในกรมช่างสิบหมู่ ก็ได้ทรงช่วยแบบพิมพ์สี่เหลี่ยมด้วย...”  ท่านเจ้าประคุณสมเด็จโต นั้นเป็นพระผู้ใหญ่ที่ได้รับการเคารพนับถือจากทุกชนชั้น งานการสร้างพระสมเด็จนั้นยังได้รับการสนับสนุน จากสมาชิกพระราชวงศ์หลายพระองค์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนบำราบปรปักษ์ ที่ในสมัยรัชกาลที่ 4 ทรงรับราชการในกรมวัง ดูแลภายในพระบรมมหาราชวัง และต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 ยังทรงดำรงตำแหน่งสำคัญอีกหลายตำแหน่ง ทรงเป็นประธานของพระบรมวงศานุวงศ์และยังเป็นที่ยอมรับของบรรดาขุนนางระดับสูงที่มีอำนาจในเวลานั้นอีกด้วย การที่จะมีช่างหลวงหรือทองหลวงเข้ามาช่วยสร้างแม่พิมพ์พระสมเด็จฯนั้น เป็นเรื่องที่น่าเชื่อและมีน้ำหนักมาก นอกจากนั้นการที่ช่างผู้แกะแม่พิมพ์ยังมีความรู้เรื่องศิลปกรรมตะวันตกที่เผยแพร่เข้ามายังราชสำนักไทยในช่วงนั้น เช่นของเรื่องทัศนียภาพ (แบบมีมิติตามที่ตาคนเห็นจริง) ที่มีการนำมาผสมผสานในการออกแบบพระสมเด็จวัดระฆังฯนั้น กลุ่มช่างหลวงควรจะได้เรียนรู้เป็นลำดับแรก

ช่างหลวงหรือช่างทองหลวงที่เป็นผู้แกะแม่พิมพ์พระสมเด็จวัดระฆังฯนั้น เป็นช่างชั้นครูที่มีฝีมือการแกะระดับสูง สะท้อนออกมายังเส้นสายลายพิมพ์ที่ปรากฏในพระสมเด็จวัดระฆังฯ ทำนองเดียวกับ ศิลปินจีนผู้ใช้พู่กันวาดตัวอักษรจีน ทุกเส้นสายลายพิมพ์ของพระสมเด็จวัดระฆังฯ ล้วนแสดงให้เห็นถึงความมั่นใจไม่ลังเลในขณะที่ปาดปลายเหล็กแหลมหรือปลายสิ่วลงบนแผ่นหินสบู่ การลงใบมีดพลาดอาจหมายถึงการต้องทิ้งแม่พิมพ์แล้วแกะตัวใหม่ เหมือนกับการตวัดพู่กันจีนที่เบาไปหรือหนักไปที่อาจจะต้องเริ่มเขียนงานใหม่ ช่างแกะแต่ละคนจะมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวในการแกะแม่พิมพ์ เปรียบเสมือนเป็นลายเซ็นประจำตัว ช่างที่เรียนมาจากสำนักเดียวกัน น่าจะมีลายเซ็นที่ใกล้เคียงกัน ตามทฤษฎี “ลายเซ็นพระสมเด็จ” ที่ “ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” เคยนำเสนอ สอดคล้องกับที่ครูอาจารย์หลายท่าน ตั้งข้อสังเกตว่าพระสมเด็จวัดระฆังฯกลุ่มพิมพ์ทรงมาตรฐานนั้น สร้างจากช่างคนเดียวกันหรือสำนักเดียวกัน

การสังเกตลักษณะของ ลายเซ็นพระสมเด็จฯนี้ไม่ง่าย คล้ายกับการพิสูจน์ลายเซ็น ในงานพิสูจน์หลักฐานที่ต้องอาศัยผู้เชี่ยวชาญ ต้องมีทฤษฎีทางวิชาการรองรับ อาจารย์ประจำ อู่อรุณ ผู้เชี่ยวชาญพระสมเด็จฯอาวุโส บอกว่า “พระสมเด็จฯแท้ นั้น วิธีการดู จะเหมือนการศึกษาลายเซ็น ที่พอดูตาเปล่าแล้วจะรู้เลยว่า ใช่หรือไม่ใช่ พระแต่ละองค์จะคล้ายกันแต่ไม่เหมือนกัน กล้องส่องพระนั้นใช้เพียงส่องดูความสมบูรณ์ขององค์พระ” ซึ่งเป็นหลักการเดียวกับการพิสูจน์หลักฐานที่เกี่ยวกับลายเซ็น 

การดูตำหนิพิมพ์ทรงนั้น เป็นการดูว่าพระองค์นั้นมีโครงสร้างพิมพ์ทรงตรงตาม “รูปแบบพิมพ์ทรง” (ช่างสมัยปัจจุบันเรียกว่า “ดรอว์อิ้ง”) ที่ช่างออกแบบเอาไว้หรือไม่ จริงอยู่ที่แม้ว่า ท่านเจ้าประคุณสมเด็จโต ท่านได้สร้างพระเอาไว้หลายรูปแบบ แต่แบบพิมพ์ทรงมาตรฐานทั้ง 5 พิมพ์ทรงของวัดระฆังฯนั้น ล้วนแล้วแต่สร้างตามรูปแบบพิมพ์ทรง ที่กำหนดเอาไว้ชัดเจน ของแต่ละพิมพ์ทรง (เช่น พิมพ์ทรงใหญ่ ที่ช่างออกแบบ ตามหลักการของ “ทัศนียภาพ” ทุกพิมพ์ทรงย่อย ไม่ว่าจะแบ่งเป็น 4 พิมพ์ย่อย หรือ 10 กว่าพิมพ์ย่อย ก็มักจะสอดคล้องกับรูปแบบนี้) ความแตกต่างทางกายภาพ ของพระแต่ละองค์ในพิมพ์ทรงเดียวกัน อาจเกิดจากพระมาจากคนละบล็อกแม่พิมพ์ จากการเซาะแต่งแม่พิมพ์ จากขั้นตอนการสร้างที่กดหนักเบาลึกตื้นไม่เท่ากัน จากขณะถอดพระออกจากแม่พิมพ์ที่ทำให้โย้บิดตัว จากการหดตัวหรือการสึกกร่อนตามธรรมชาติ หรือการใช้งาน ก็แล้วแต่ อย่างไรก็ตาม “ตำหนิพิมพ์ทรง” ดังเช่นที่ “ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” เคยอ้างอิงจากองค์ความรู้ของ “นิรนาม” มักจะยังปรากฏให้เห็นอยู่ครบ ที่ไม่เห็นคือไม่ใช่ว่าไม่มี อาจเกิดจากการสึกกร่อนไป (ส่วนคำว่า “ตำหนิแม่พิมพ์” นั้นมีความหมายต่างออกไป อย่างหลังนี้หมายถึง ลักษณะบางอย่างที่เกิดขึ้นบนตัวแม่พิมพ์อาจจะโดยบังเอิญไม่ได้ตั้งใจ มักพบเจอในพระจำพวกเหรียญ เช่นเกิดการแตกชำรุดของบล็อกแม่พิมพ์เมื่อผ่านการปั๊มพระไปจำนวนหนึ่ง ทำให้พระที่สร้างหลังจากนั้นเกิดตำหนิเห็นเป็นรอยที่เกิดจากบล็อกแม่พิมพ์ เป็นต้น ซึ่งโดยทั่วไปลักษณะแบบนี้มักไม่ถูกนำมาพิจารณาในการศึกษาพระสมเด็จฯ)

“ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” ขออนุญาตนำเสนอว่า การดู “ตำหนิพิมพ์ทรง” นั้นเปรียบเสมือนพื้นฐาน ที่ทำให้เข้าใกล้พระสมเด็จฯ แต่การเข้าใจถึง “ลายเซ็นพระสมเด็จ” (และเนื้อหามวลสาร) นั้นทำให้มีโอกาสได้พระสมเด็จฯพิมพ์ทรงมาตรฐานของท่านเจ้าประคุณสมเด็จโต มาครอบครองบูชาได้จริง 

“เส้นสายลายพิมพ์” บนก้อนสี่เหลี่ยมชิ้นฟัก นั้นประกอบด้วยสามส่วนใหญ่ๆ คือ “เส้นซุ้มผ่าหวาย” “ฐาน 3 ชั้น” “องค์พระพุทธรูป” 

มาถึงประเด็นสำคัญก็คือ ถ้าอ้างตามทฤษฎีงานศิลปะข้างต้น งานที่ดูเหมือนว่าง่ายที่สุดแต่ความจริงแล้ว น่าจะยากที่สุดก็คือการแกะเส้นซุ้มผ่าหวาย ซึ่งช่างจะต้องมีความพยายามอย่างมากในการแกะให้เป็นแนวตรงทอดยาวต่อเนื่องไปยังแนวโค้ง และยังต้องรักษาขนาดของหวายผ่าซีกให้มีขนาดใกล้เคียงกันตลอดแนว จะเห็นได้ว่าการสร้างสรรค์เส้นตรงแบบ 2 มิติ ถือว่าเป็นเรื่องยากแล้วแต่การแกะเส้นซุ้มผ่าหวาย ที่เป็นงานแบบ 3 มิติ ยิ่งมีความยากกว่าหลายเท่า ส่วนการแกะในส่วนอื่นไม่ว่าจะเป็น “ฐาน 3 ชั้น” และ “องค์พระพุทธรูป” นั้นถึงแม้ว่าจะมีความยากอยู่ระดับหนึ่ง แต่ความกดดันในการแกะเส้นซุ้มผ่าหวายนั้นจะมีมากกว่า การแกะในส่วนอื่นนั้น ขนาดของเส้นสายอาจจะใหญ่ไปบ้างเล็กไปบ้าง แต่คนทั่วไปอาจจะไม่ทันสังเกตหรือสังเกตได้ยากกว่า แต่เส้นซุ้มผ่าหวายนั้นเป็นส่วนที่แสดงให้เห็นถึง “ความนิ่งของสภาวะจิตและพลวัตเชิงช่าง” ของช่างผู้แกะได้อย่างชัดเจน พระสมเด็จวัดระฆังฯองค์ครู นั้นถ้าสังเกตดีๆ ในองค์ที่มีสภาพสมบูรณ์ จะเห็นถึงลักษณะของความประณีตความละเมียดละมัยของลายเส้นซุ้มผ่าหวาย ที่มีส่วนของความตรงแบบกระแสน้ำ ความพลิ้วไหวของส่วนโค้ง ความโค้งมนสม่ำเสมอดุจทิวเขา ซึ่งช่างแกะแม่พิมพ์ที่ขาดความชำนาญระดับช่างทองหลวงจะทำไม่ได้เลย

บทส่งท้าย

“เส้นสายลายพิมพ์” ที่ปรากฏลงบนกรอบสี่เหลี่ยมชิ้นฟักของพระสมเด็จวัดระฆังฯ นั้นเปรียบเสมือนการสร้างสรรค์ผลงานศิลปะของช่างชั้นครูระดับช่างหลวงหรือช่างทองหลวงในราชสำนัก เส้นสายแต่ละเส้นที่ช่างได้แกะลงไปบนแม่พิมพ์นั้น เปรียบเสมือนการถ่ายทอดเอกลักษณ์เชิงช่างและจิตวิญญาณของศิลปิน ให้ปรากฏแก่สายตาของผู้คนที่เลื่อมใสศรัทธาในองค์พระสมเด็จวัดระฆังฯของท่านเจ้าประคุณสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) “เส้นสายลายพิมพ์” นั้นประกอบด้วยสามส่วนใหญ่ๆ คือ “เส้นซุ้มผ่าหวาย” “ฐาน 3 ชั้น” “องค์พระพุทธรูป” เมื่ออ้างตามทฤษฎีของการสร้างงานศิลปะแล้วนั้น บริเวณที่ช่างน่าจะต้องใช้ความพยายามในการแกะแม่พิมพ์มากที่สุดนั้นคือ “เส้นซุ้มผ่าหวาย” ที่เป็นส่วนที่มีการแสดงออกถึง “ความนิ่งของสภาวะจิตและพลวัตเชิงช่าง” ของช่างผู้แกะได้อย่างชัดเจนที่สุด ส่วนของเส้นซุ้มผ่าหวายนี้นั้น เป็นส่วนที่ลอกเลียนแบบยากที่สุดส่วนหนึ่งของพระสมเด็จวัดระฆังฯ การพิจารณาตามหลักการนี้จึงน่าจะสามารถนำไปพิจารณาถึงเส้นสายลายพิมพ์ส่วนอื่นๆของพระสมเด็จวัดระฆังฯได้ด้วยเช่นกัน

“ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” ขออนุญาตส่งท้ายตอนนี้ด้วยการเรียบเรียง แนวทางพิจารณาพระสมเด็จวัดระฆังฯพิมพ์ทรงใหญ่ ของ นิรนาม แห่งนิตยสาร “พรีเชียส” ที่มีการยอมรับกันในวงการพระเครื่องมาเป็นเวลายาวนาน โดยได้สรุป ตำหนิสำคัญ 11 ประการ ของทุกพิมพ์ย่อย และตำหนิเพิ่มเติม 4 ประการ สำหรับพิมพ์ที่ 2 พิมพ์อกวี ดังต่อไปนี้

ตำหนิที่ 1 กรอบนอกองค์พระสี่ด้าน เป็นเส้นนูน เฉพาะเส้นกรอบด้านซ้ายองค์พระ แล่นลงมาถึงระหว่างข้อศอกองค์พระ แล้วจมหายไปกับเส้นซุ้ม

ตำหนิที่ 2 กรอบแม่พิมพ์ด้านขวา (องค์พระ) เป็นเส้นนูนแล่นลงมาตลอด ชิดกับเส้นซุ้มด้านล่างสุด

ตำหนิที่ 3 เส้นซุ้มเรือนแก้ว เป็นเส้นค่อนข้างใหญ่นูน คล้ายเส้นหวายผ่าซีก ด้านในเส้นซุ้มเป็นเส้นตั้งจากพื้น พื้นองค์พระนอกเส้นซุ้มจะเทลาดเอียงเล็กน้อย

ตำหนิที่ 4 พระพักตร์ เป็นเหมือนผลมะตูม

ตำหนิที่ 5 มีหูทั้งสองข้าง แต่บางองค์ติดไม่ชัด

ตำหนิที่ 6 ตรงส่วนโค้งลำแขนติดหัวไหล่ หัวไหล่ขวาจะมีเนื้อหนากว่าหัวไหล่ซ้าย

ตำหนิที่ 7 หัวเข่าซ้ายองค์พระ นูนสูงกว่าหัวฐานชั้นแรก

ตำหนิที่ 8 หัวเข่าขวาจะนูนต่ำกว่าหัวฐานชั้นแรก

ตำหนิที่ 9 องค์พระจะหันตะแคงไปทางด้านขวามือองค์พระเล็กน้อย และฐานชั้นที่ 1 2 3 จะหันไปทางซ้ายมือองค์พระ สลับกันกับการตะแคงขององค์พระ

ตำหนิที่ 10 พื้นผนังระหว่างฐานทั้งสามชั้น พื้นผนังระหว่างฐานชั้นที่ 1 กับฐานชั้นที่ 2 สูงเสมอกับพื้น ส่วนพื้นผนังระหว่างพระเพลากับฐานชั้นที่ 1 และพื้นผนังระหว่างฐานชั้นที่ 2 กับฐานชั้นที่ 3 จะสูงกว่าพื้นผนังองค์พระ

ตำหนิที่ 11 พื้นนอกซุ้มจะสูงกว่าพื้นในซุ้มเล็กน้อย จนดูแทบไม่เห็น ต้องตะแคงพระดูจึงพอเห็นเป็นเส้น

ตำหนิเพิ่มเติมสำหรับ สำหรับพิมพ์ที่ 2 พิมพ์อกวี

ตำหนิที่ 12 ระหว่างพระเพลา (ขาตัก) กับวงแขน จะมีเนื้อนูนแสดงเป็นพระเพลา อย่างชัดเจน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง จากหัวเข่าวิ่งขึ้นไปชนวงแขนจะชัดเจนมาก (ลำพระองค์จะเป็นรูปตัววี)

ตำหนิที่ 13 วงแขนทั้งสองข้างจะกางออกมามากกว่าพิมพ์ที่ 1 (ใกล้เคียงกับพิมพ์ที่ 3 และพิมพ์ที่ 4)

ตำหนิที่ 14 พระเกศจะยาวกว่าพิมพ์ที่ 1 (ใกล้เคียงกับพิมพ์ที่ 3)

ตำหนิที่ 15 ฐานชั้นบนสุดจะยาวกว่าพิมพ์ที่ 1

ติดตามอ่านเพิ่มเติมได้ที่เพจ พระสมเด็จศาสตร์ โดย พ.ต.ต.คมสัน สนองพงษ์ และขอขอบคุณ ผู้ช่วยศาสตราจารย์รังสรรค์ ต่อสุวรรณ ที่กรุณาเอื้อเฟื้อรูป พระสมเด็จวัดระฆังฯ องค์ครูอีกองค์หนึ่ง เพื่อให้ความรู้ และขอขอบคุณท่านเจ้าของพระท่านปัจจุบัน พระองค์นี้เป็นพระสมเด็จวัดระฆังฯ พิมพ์ใหญ่ พิมพ์ที่ 2 หรือ พิมพ์อกวี (นิรนาม แบ่งออกเป็น 4 พิมพ์ย่อย พิมพ์ที่ 1 พิมพ์พระประธาน และพิมพ์ที่ 3 พิมพ์อกกระบอก มีค่อนข้างน้อยมาก ส่วนใหญ่จะเป็นพิมพ์ที่ 2 ส่วนพิมพ์ที่ 4 พิมพ์เกศทะลุซุ้ม มีพอสมควร แต่ไม่มากเท่าพิมพ์ที่ 2) ที่มีความงดงามมาก สภาพสมบูรณ์ เนื้อหนึกนุ่ม มีวรรณะขาว ตัดขอบใกล้เส้นกรอบบังคับพิมพ์ ด้านบนตัดชิดเส้นซุ้มผ่าหวาย (ด้านซ้ายองค์พระมักตัดชิดติดเส้นซุ้ม) มีองค์ประกอบพระสมเด็จฯแท้ ทั้ง 3 อย่างปรากฏให้เห็น คือเม็ดพระธาตุ รอยหนอนด้น และรอยรูพรุนเข็ม พิมพ์ทรงถูกต้องตามตำรา องค์พระเอียงตะแคงทำมุมไปทางซ้ายมือองค์พระเล็กน้อยยาวไปถึงปลายพระเกศ พื้นผนังคูหา (พื้นผนังด้านในเส้นซุ้ม) มีลักษณะโดยรวมราบเรียบแต่ก็มีริ้วรอยความเก่าปรากฏให้เห็น เส้นซุ้มผ่าหวายโดยรวมมีสภาพสมบูรณ์ เป็นลักษณะเฉพาะของพระสมเด็จวัดระฆังฯทุกพิมพ์ทรงเป็นจุดสำคัญในการแยกความแตกต่างของเชิงช่าง มีการกิ่วและกร่อนตัวบ้างโดยเฉพาะส่วนโค้งด้านบนซ้ายมือองค์พระ (พิมพ์ทรงใหญ่มีจำนวนไม่น้อยที่มีลักษณะแบบนี้)  บริเวณส่วนโค้งบนขวามือองค์พระมีการสอบเข้าเล็กน้อย ซึ่งเป็นเอกลักษณ์สำคัญปรากฏเฉพาะในพระสมเด็จวัดระฆังฯพิมพ์ทรงใหญ่ เส้นซุ้มฯโดยรวมของพระสมเด็จวัดระฆังฯทุกพิมพ์ทรงมักมีขนาดใหญ่กว่าพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม ขอบด้านในซุ้มบางจุดตั้งฉากหรือมุดตัวเข้าไปเล็กน้อน แสดงถึงความเก่า ด้านหลังเป็นแบบหลังเรียบ มีรอยยุบย่นแยก รอยริ้วระแหงให้เห็น ปรากฏรอยปูไต่ (รอยปริกะเทาะตามขอบ) บ้างเล็กน้อยด้านบน เป็นองค์ต้นแบบที่ดีเพื่อใช้ในการศึกษาหาความรู้เกี่ยวกับพระสมเด็จวัดระฆังฯ ติดตามอ่านบทความอื่นเพิ่มเติมได้ที่คอลัมน์ ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ 

ผู้เขียน พ.ต.ต.คมสัน สนองพงษ์ อดีตตำรวจพิสูจน์หลักฐาน
เพจเฟซบุ๊ก – พระสมเด็จศาสตร์

อ่านคอลัมน์ ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ เพิ่มเติม