คอลัมน์ “ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” ขออนุญาตแสดงความเสียใจอย่างสุดซึ้งกับการถึงแก่อนิจกรรมด้วยโรคชราของ คุณหญิงประณีตศิลป์ วัชรพล ประธานกรรมการบริษัท วัชรพล จำกัด ประธานกรรมการมูลนิธิไทยรัฐ และประธานไทยรัฐกรุ๊ป ปูชนียบุคคลของวงการสื่อสารมวลชนของไทย ท่านและสามีของท่าน ผอ.กำพล วัชรพล ผู้ก่อตั้งหนังสือพิมพ์ไทยรัฐ ได้สร้างคุณูปการมากมายให้กับสังคมและประเทศชาติ ที่ประทับใจที่สุดอย่างหนึ่งคือการอุปการะและพัฒนาโรงเรียนในเครือไทยรัฐวิทยา ที่มีอยู่ถึง 111 แห่งทั่วประเทศมาอย่างต่อเนื่องผ่านทางมูลนิธิไทยรัฐ ภายใต้การนำของท่านทั้งสอง ไทยรัฐ ผ่านช่วงเวลาที่ท้าทายจนเติบโตมาเป็นฐานันดรที่ 4 อันดับหนึ่งของประเทศ ด้วยจุดยืนอันแน่วแน่ ที่จะดำรงตนเสมือนกับเปลวเทียนแห่งเสรีภาพของประชาชนที่ยังคงส่องแสงตลอดมา แม้ในวันที่มืดมิดที่สุด ตั้งแต่อดีตจวบจนถึงปัจจุบัน
สำหรับในตอนนี้ “ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” ขออนุญาตนำผู้อ่าน ไปร่วมพิจารณาเอกลักษณ์สำคัญอีกเรื่องหนึ่งของพระสมเด็จวัดระฆังฯ คือเรื่องของ “พิมพ์หลัง” หรือลักษณะด้านหลังขององค์พระ โดยเฉพาะลักษณะบางอย่างที่อาจเรียกว่าเป็นตำหนิลับได้เช่นกัน
ริ้วรอยลักษณะพื้นผิวด้านหลังพระสมเด็จฯของท่านเจ้าประคุณสมเด็จโตนั้น ถือว่าเป็นเรื่องที่สำคัญมากอีกเรื่องหนึ่งในการพิจารณาพระสมเด็จฯกลุ่มพิมพ์ทรงมาตรฐาน อาจารย์ประจำ อู่อรุณ ผู้เชี่ยวชาญพระสมเด็จฯอาวุโส เคยกล่าวไว้ว่า “ผู้ที่มีความชำนาญมากๆนั้น เพียงแต่ดูด้านหลัง ก็สามารถบอกได้ว่าพระสมเด็จฯองค์นั้นแท้หรือไม่และเป็นพิมพ์อะไร” ผู้เชี่ยวชาญพระสมเด็จฯหลายท่านยังเห็นตรงกันด้วยว่า หลังพระสมเด็จวัดระฆังนั้น “ทำปลอมไม่ได้”
ตรียัมปวาย ได้อธิบายไว้ในหนังสือปริอรรถาธิบายแห่งพระเครื่อง เล่มที่ 1 ว่าริ้วรอยทางธรรมชาติด้านหลังพระสมเด็จฯ นั้นมีอยู่ 8 ลักษณะ คือ
1.รูพรุนปลายเข็ม เป็นรูเล็กๆขนาดปลายเข็ม ปรากฏโดยทั่วไปบริเวณด้านหลัง มากบ้างน้อยบ้างต่างกันไป ชัดเจนบ้างรางเลือนบ้าง
2.รอยปูไต่ เป็นริ้วรอยที่เกิดจากแรงกระทำจากภายนอกลงบนพื้นผิว มีขนาดใหญ่กว่ารูพรุนปลายเข็ม มีลักษณะเป็นรูสองรูเดินเกาะคู่เป็นแนวเคียงกัน ส่วนมากเริ่มจากชายกรอบด้านหนึ่งไปอีกด้านหนึ่ง เป็นแนวเฉียงมีทั้งเฉียงลงหรือเฉียงขึ้น (“รอยปูไต่” ในความหมายของครูอาจารย์ผู้เชี่ยวชาญพระสมเด็จฯแต่ละท่านนั้น อาจมีความหมายแตกต่างกันไป นิรนาม บอกว่าหมายรวมถึงรอยปริแยก ที่เป็นแนวยาวคู่ขนานไปกับขอบด้านหลังพระสมเด็จฯด้วย เป็นต้น)
3.รอยหนอนด้น มีลักษณะคล้ายรอยปูไต่ แต่แทนที่จะเป็นรอยคู่ จะเป็นรอยเดี่ยว มีขนาดกว้างและลึกกว่ารอยปูไต่เล็กน้อย และมีรอยลีลาเป็นแนวทางเดินเช่นเดียวกัน บางองค์เป็นแนวทางโค้งๆ เป็นริ้วรอยธรรมชาติที่เกิดขึ้นในขณะที่เนื้ออ่อนตัว (ครูอาจารย์บางท่าน บอกว่า รอยหนอนด้นหมายถึงร่องรอยการหลุดล่อนของอินทรีย์วัตถุที่ปรากฏบนผิวพระ ที่มักพบเจอในผิวพระสมเด็จวัดระฆังฯ)
4.รอยย่นตะไคร่น้ำหรือฟองเต้าหู้ เป็นรอยย่นของผิวเนื้อโดยทั่วไปตลอดด้านหลัง หรือมีเพียงบางตอน ทำให้ด้านหลังพระไม่ราบเรียบทีเดียว มีลักษณะเป็นริ้วๆคล้ายรอยย่นของผิวตะไคร่น้ำที่ละเอียด (ไม่ได้หมายความว่าเกิดจากการนำพระไปแช่น้ำ) บางตอนจะเป็นวงๆขนาดย่อม มีแอ่งรูพรุนปลายเข็มตรงกลาง เรียกว่า “ฟองเต้าหู้”
5.รอยกาบหมาก มีลักษณะคล้ายคลึงกับรอยย่นตะไคร่น้ำ แต่มีลักษณะของริ้วและร่องรางของริ้วที่มีความหนาและลึกกว่าเล็กน้อย คล้ายรอยกาบหมาก มีปรากฏทั้งรอยทางดิ่งและรอยทางขวาง
6.รอยสังขยา มักปรากฏบริเวณเนื้อส่วนกลางของพื้นที่ด้านหลัง เป็นลักษณะริ้วรอยย่นซ้อนกันของเนื้อ กระจายออกเป็นวงซ้อนๆกัน คล้ายกับผิวน้ำ พลิ้วระรอกเป็นวงกลมกระจายออกจากส่วนกลาง วงขอบของริ้วรอยแต่ละชั้น อาจประกอบด้วย ริ้วระแหงอันละเอียด รอยย่นตะไคร่น้ำ และรูพรุนปลายเข็ม หรืออาจเป็นวงชั้นเดียว
7.รอยลายนิ้วมือ เป็นร่องรอยของลายนิ้วหัวแม่มือของผู้พิมพ์พระ เช่นเดียวกับที่เกิดในพระเครื่องฯโบราณ เช่น พระผงสุพรรณ และพระนางพญา (ตำราโบราณบางเล่มบอกว่า พระสมเด็จฯพิมพ์เศียรบาตรอกครุฑ เป็นพิมพ์ที่พบรอยลายนิ้วมือคู่ด้านหลังมากกว่าพระสมเด็จฯพิมพ์อื่น ปัจจุบันมีการพบเห็นพระบางองค์ที่มีลักษณะดังกล่าวเช่นกัน)
8.รอยริ้วระแหง ตรียัมปวายบอกว่ามีปรากฏค่อนข้างหนาตา มีลักษณะเป็นแนวแตกระแหงของเนื้อ เช่นเดียวกับการแตกระแหงของผืนนาในฤดูร้อน (แตกต่างจากการแตกลายงา) เป็นแนวเส้นค่อนข้างละเอียดมากน้อยต่างกันไป ไม่มีลักษณะตายตัวชัดเจนเป็นการขยุกขยิกคดเคี้ยวไปมาตามธรรมชาติ
นิรนาม ได้พูดถึงเรื่องนี้เช่นกันในนิตยสาร “พรีเชียส” ของผู้ช่วยศาสตราจารย์รังสรรค์ ต่อสุวรรณ ว่า “จุดสุดท้ายให้ดูหลังพระ ซึ่งถือว่าเป็นครูใหญ่ ...นักปลอมพระไม่มีใครสามารถทำเลียนแบบได้เลย เพราะหลังพระจะมีการหดเหี่ยวยุบตัวของเนื้อพระตามอายุของพระ” นิรนาม ยังได้แยกแยะลักษณะของ “พิมพ์หลัง” พระสมเด็จฯออกเป็น 4 แบบ โดยอธิบายตามลักษณะที่ตามองเห็นคือ “แบบหลังเรียบ (หลังทื่อ)” “แบบหลังกระดาน” “แบบหลังสังขยา” และ “แบบหลังกาบหมาก” นิรนาม อธิบายด้วยว่า พระสมเด็จวัดระฆังฯพิมพ์ทรงใหญ่นั้น มีพิมพ์หลังทั้ง 4 แบบ พิมพ์ทรงเจดีย์นั้นมักจะเป็นแบบหลังเรียบ (ยกเว้น พิมพ์ทรงเจดีย์พิมพ์เล็ก ที่พิมพ์ด้านหลังมักเป็นแบบ “หลังสังขยา”) พิมพ์ทรงเกศบัวตูมที่พบเจอในขณะนั้นมีแบบหลังเรียบและหลังกาบหมาก พิมพ์ทรงฐานแซม มีพบทั้งแบบหลังเรียบ หลังสังขยา หลังกระดาน สำหรับพิมพ์ปรกโพธิ์นั้น เท่าที่เห็นในปัจจุบัน มักเป็นแบบหลังเรียบ อย่างไรก็ตาม “ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” เห็นว่า ในพระสมเด็จฯหนึ่งองค์นั้นอาจจะมีลักษณะของริ้วรอยด้านหลังเป็นแบบผสมคือมีมากกว่า 1 แบบในองค์เดียวกันได้เช่นกัน
นิรนาม ได้ตั้งข้อสังเกตไว้ด้วยว่า พระสมเด็จวัดระฆังฯ โดยเฉพาะพิมพ์ทรงใหญ่นั้น หลายองค์มักจะแอ่นตัวคล้ายการตกท้องช้างเล็กน้อยโดยพื้นผิวด้านหลังองค์พระจะมีลักษณะเป็นแอ่ง ในขณะที่พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมนั้นหลายองค์มักจะมีการแอ่นตัวเช่นกันแต่เป็นไปในทิศทางตรงกันข้าม
“ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” ขออนุญาตอนุมานว่า การที่องค์พระมีลักษณะเช่นนี้นั้น เกิดจากกระบวนการสร้างพระ กรณีของพระสมเด็จวัดระฆังฯนั้น เป็นลักษณะของการนำเอาเนื้อพระกดลงไปในหลุมร่องของแม่พิมพ์ อาจจะใช้นิ้วมือช่วยดันในเบื้องต้น (พระสมเด็จฯบางองค์มีการพบร่องรอยของรอยนิ้วมือด้านหลัง) จากนั้นจึงใช้แผ่นไม้กระดานเคาะกดเพื่อให้มวลเนื้อพระอัดตัวแน่นเข้ากับทุกซอกทุกมุมของแม่พิมพ์ เป็นที่มาของลวดลายร่องรอยด้านหลังองค์พระสมเด็จวัดระฆังฯ ที่มีหลายรูปแบบ พระสมเด็จวัดระฆังฯที่สร้างโดยวิธีนี้จึงมีความคมชัด อาจจะมีบางองค์ที่เส้นสายมีการเคลื่อนขยับหรือเว้ากิ่วบ้างเล็กน้อย ซึ่งน่าจะเกิดจากการขยับผิดจังหวะของมือขณะที่มีการถอดพระออกจากแม่พิมพ์ โดยในการถอดพระออกจากแม่พิมพ์นั้นน่าจะใช้ใบมีดหรือวัสดุบางอย่างงัดเอาองค์พระออกจากแม่พิมพ์จึงอาจเป็นสาเหตุให้พระแอ่นตัว (ไม่ว่าจะตัดขอบองค์พระบนแม่พิมพ์ก่อนโดยตัดจากด้านหลังไปด้านหน้า หรือนำมาตัดข้างนอกโดยตัดจากด้านหน้าไปด้านหลัง อย่างไรก็ตามการงัดองค์พระออกก่อนที่จะนำมาตัดข้างนอกแม่พิมพ์น่าจะมีโอกาสทำให้แอ่นตัวมากกว่า หรือบางองค์อาจไม่แอ่นตัวเลยถ้าพระมีความหนามากซึ่งก็เป็นไปได้)
ปัจจุบันมีการพบเจอพระสมเด็จวัดระฆังฯที่มีลักษณะของเส้นสายที่คล้ายกับการเขยื้อนมากทั้งองค์ จนดูเหมือนพิมพ์ทรงผิดเพี้ยนไป โดยพบเจอเป็นจำนวนน้อยมาก (ไม่นับรวมพระที่สร้างเลียนแบบ) สันนิษฐานว่าน่าจะเกิดจากการแกะแม่พิมพ์ที่เป็นการลองพิมพ์ในช่วงแรก ช่างไม่ได้ตั้งใจจะแกะออกมาเป็นแม่พิมพ์ที่ใช้งานจริงๆ และเมื่อพิจารณาถึงเส้นสายที่คล้ายกับมีการเขยื้อนมากนั้น พบว่ามีลักษณะของการตั้งใจแกะให้เป็นแบบนั้นมากกว่าจะเป็นการเขยื้อนที่เกิดขณะที่มีการถอดเนื้อพระออกจากแม่พิมพ์ และเท่าที่เห็น องค์ที่เขยื้อนมากเหล่านั้น ไม่ปรากฏขอบปลิ้น (ขอบปลิ้นมักจะเกิดจากสร้างพระแบบนำเอาแม่พิมพ์กดลงไปบนเนื้อพระ) “ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” จึงขออนุญาตให้น้ำหนักไปในทิศทางที่ว่า พระที่มีการเขยื้อนมากจนดูเหมือนว่าพิมพ์ทรงผิดเพี้ยนไปเหล่านั้นเกิดจากการสร้างพระโดยใช้วิธีแบบวัดระฆังฯเช่นกัน คือเป็นการนำเนื้อพระกดลงไปบนแม่พิมพ์ มากกว่าที่จะเกิดจากการนำแม่พิมพ์กดลงบนเนื้อพระแล้วขณะยกแม่พิมพ์ขึ้นมา (ซึ่งน่าจะเป็นวิธีที่ใช้การสร้างพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม)
นิรนาม ยังได้นำเสนอถึงประเด็นสำคัญเกี่ยวกับหลังพระสมเด็จฯที่เหมือนกับเป็นตำหนิลับ อีกเรื่องหนึ่งว่า ด้านหลังของพระสมเด็จวัดระฆังฯโดยเฉพาะพิมพ์ทรงใหญ่นั้น ยังมีจุดสังเกตที่เป็นเอกลักษณ์สำคัญคือ “ขอบด้านหลังองค์พระทั้ง 4 ด้าน ทั้งที่มีรอยปูไต่และรอยกะเทาะจะนูนสูงขึ้นอย่างชัดเจน และส่วนกลางขององค์พระก็จะนูนสูงขึ้นด้วย ระหว่างส่วนกลางกับขอบขององค์พระโดยรอบจะลาดต่ำลง เอกลักษณ์นี้จะเกิดกับพระสมเด็จวัดระฆังโฆสิตาราม พิมพ์ใหญ่ทุกองค์...”
“ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” ขออนุญาตอนุมานว่า สาเหตุที่ทำให้เกิดปรากฏการณ์ดังกล่าวนั้นก็เนื่องมาจาก บริเวณช่วงกลางขององค์พระนั้นมีความหนากว่าบริเวณรอบๆ เนื่องจากเป็นบริเวณที่ช่างได้มีการแกะองค์พระและฐานทั้งสามชั้นเอาไว้ เมื่อเนื้อพระเกิดการหดตัว บริเวณตรงกลางที่มีมวลเนื้อมากกว่าจะหดตัวน้อย หรือยุบตัวน้อยกว่าด้านข้าง ที่มีเนื้อบางกว่า เนื่องจากความชื้น ของเหลวเช่นน้ำและน้ำมันตังอิ๊ว จะระเหยซึมผ่านผิวชั้นนอกได้ง่ายและเร็วกว่า ทำให้บริเวณตรงนี้ยุบตัวก่อน ส่วนบริเวณตรงกลางที่เนื้อพระมีความหนานั้น ความชื้นที่อยู่ในแกนกลางจะคายตัวออกมาได้ช้ากว่า ประกอบกับผิวชั้นนอกเริ่มเปลี่ยนรูปเป็นผิวปูนมากขึ้น ทำให้มีการรักษารูปทรงไม่ยุบตัวมากเหมือนผิวรอบข้าง สำหรับบริเวณริมขอบทั้ง 4 ด้านที่นูนขึ้นมาเป็นสันเล็กน้อยนั้น เกิดจากเมื่อตัดเฉือนขอบข้างองค์พระด้วยตอกตัด หรือใบมีด ขณะที่เฉือนลงไปรวมถึงเมื่อดึงมีดกลับมานั้นจะทำให้เกิดร่องรอยดังกล่าวขึ้นมา ลักษณะด้านหลังของพระสมเด็จวัดระฆังฯพิมพ์ทรงใหญ่ที่เป็นเอกลักษณ์ดังกล่าวนี้ อาจเรียกแบบสั้นๆให้เข้าใจได้ง่าย ว่าเป็นลักษณะของมิติแบบ “นูน-ยุบ-นูน”
บทส่งท้าย
พิมพ์หลังหรือลักษณะของด้านหลังพระสมเด็จวัดระฆังฯนั้นถือว่าเป็นจุดสังเกตสำคัญในการพิจารณาพระสมเด็จวัดระฆังฯแท้ของท่านเจ้าประคุณสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) ครูอาจารย์หลายท่านได้นำเสนอถึงวิธีพิจารณาลักษณะของด้านหลังพระสมเด็จฯ ตรียัมปวาย ได้แยกแยะออกเป็น 8 ลักษณะ ในขณะที่ นิรนาม นั้นได้แบ่งออกเป็น 4 แบบใหญ่ๆ อย่างไรก็ตาม นิรนามยังได้อธิบายเพิ่มเติม ว่า หลังพระสมเด็จวัดระฆังฯพิมพ์ทรงใหญ่นั้นยังมีเอกลักษณ์เฉพาะที่สามารถพบเจอได้ในทุกองค์คือลักษณะของหลังที่มีมิติแบบ “นูน-ยุบ-นูน”
เมื่อพิจารณาถึงรูปลักษณะ รวมถึงขั้นตอนการสร้างพระแล้วนั้นจะเห็นได้ว่า พิมพ์หลังหรือด้านหลังพระสมเด็จฯนั้น “ทำปลอมไม่ได้” การศึกษาถึงเรื่องพิมพ์หลังพระสมเด็จวัดระฆังฯนั้นจึงน่าจะช่วยให้เข้าถึงพระสมเด็จฯแท้ได้ด้วยเช่นกัน
“ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” ขออนุญาตส่งท้ายตอนนี้ด้วยการเรียบเรียง แนวทางพิจารณาพระสมเด็จวัดระฆังฯพิมพ์ทรงใหญ่ ของ นิรนาม แห่งนิตยสาร “พรีเชียส” ที่มีการยอมรับกันในวงการพระเครื่องมาเป็นเวลายาวนาน โดยได้สรุป ตำหนิสำคัญ 11 ประการ ของทุกพิมพ์ย่อย และตำหนิเพิ่มเติม 4 ประการ สำหรับพิมพ์ที่ 2 พิมพ์อกวี ดังต่อไปนี้
ตำหนิที่ 1 กรอบนอกองค์พระสี่ด้าน เป็นเส้นนูน เฉพาะเส้นกรอบด้านซ้ายองค์พระ แล่นลงมาถึงระหว่างข้อศอกองค์พระ แล้วจมหายไปกับเส้นซุ้ม
ตำหนิที่ 2 กรอบแม่พิมพ์ด้านขวา (องค์พระ) เป็นเส้นนูนแล่นลงมาตลอด ชิดกับเส้นซุ้มด้านล่างสุด
ตำหนิที่ 3 เส้นซุ้มเรือนแก้ว เป็นเส้นค่อนข้างใหญ่นูน คล้ายเส้นหวายผ่าซีก ด้านในเส้นซุ้มเป็นเส้นตั้งจากพื้น พื้นองค์พระนอกเส้นซุ้มจะเทลาดเอียงเล็กน้อย
ตำหนิที่ 4 พระพักตร์ เป็นเหมือนผลมะตูม
ตำหนิที่ 5 มีหูทั้งสองข้าง แต่บางองค์ติดไม่ชัด
ตำหนิที่ 6 ตรงส่วนโค้งลำแขนติดหัวไหล่ หัวไหล่ขวาจะมีเนื้อหนากว่าหัวไหล่ซ้าย
ตำหนิที่ 7 หัวเข่าซ้ายองค์พระ นูนสูงกว่าหัวฐานชั้นแรก
ตำหนิที่ 8 หัวเข่าขวาจะนูนต่ำกว่าหัวฐานชั้นแรก
ตำหนิที่ 9 องค์พระจะหันตะแคงไปทางด้านขวามือองค์พระเล็กน้อย และฐานชั้นที่ 1 2 3 จะหันไปทางซ้ายมือองค์พระ สลับกันกับการตะแคงขององค์พระ
ตำหนิที่ 10 พื้นผนังระหว่างฐานทั้งสามชั้น พื้นผนังระหว่างฐานชั้นที่ 1 กับฐานชั้นที่ 2 สูงเสมอกับพื้น ส่วนพื้นผนังระหว่างพระเพลากับฐานชั้นที่ 1 และพื้นผนังระหว่างฐานชั้นที่ 2 กับฐานชั้นที่ 3 จะสูงกว่าพื้นผนังองค์พระ
ตำหนิที่ 11 พื้นนอกซุ้มจะสูงกว่าพื้นในซุ้มเล็กน้อย จนดูแทบไม่เห็น ต้องตะแคงพระดูจึงพอเห็นเป็นเส้น
ตำหนิเพิ่มเติมสำหรับพิมพ์ที่ 2 พิมพ์อกวี
ตำหนิที่ 12 ระหว่างพระเพลา (ขาตัก) กับวงแขน จะมีเนื้อนูนแสดงเป็นพระเพลา อย่างชัดเจน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง จากหัวเข่าวิ่งขึ้นไปชนวงแขนจะชัดเจนมาก (ลำพระองค์จะเป็นรูปตัววี)
ตำหนิที่ 13 วงแขนทั้งสองข้างจะกางออกมามากกว่าพิมพ์ที่ 1 (ใกล้เคียงกับพิมพ์ที่ 3 และพิมพ์ที่ 4)
ตำหนิที่ 14 พระเกศจะยาวกว่าพิมพ์ที่ 1 (ใกล้เคียงกับพิมพ์ที่ 3)
ตำหนิที่ 15 ฐานชั้นบนสุดจะยาวกว่าพิมพ์ที่ 1
ติดตามอ่านเพิ่มเติมได้ที่เพจ พระสมเด็จศาสตร์ โดย พ.ต.ต.คมสัน สนองพงษ์ และขอขอบคุณ ผู้ช่วยศาสตราจารย์รังสรรค์ ต่อสุวรรณ ที่กรุณาเอื้อเฟื้อรูป พระสมเด็จวัดระฆังฯ องค์ครูที่มีชื่อเสียงมากอีกองค์หนึ่ง เพื่อให้ความรู้ และขอขอบคุณท่านเจ้าของพระท่านปัจจุบัน พระองค์นี้เป็นพระสมเด็จวัดระฆังฯ พิมพ์ใหญ่ พิมพ์ที่ 2 หรือ พิมพ์อกวี (นิรนาม แบ่งออกเป็น 4 พิมพ์ย่อย พิมพ์ที่ 1 พิมพ์พระประธาน และพิมพ์ที่ 3 พิมพ์อกกระบอก มีค่อนข้างน้อยมาก ส่วนใหญ่จะเป็นพิมพ์ที่ 2 ส่วนพิมพ์ที่ 4 พิมพ์เกศทะลุซุ้ม มีพอสมควร แต่ไม่มากเท่าพิมพ์ที่ 2) ที่มีความงดงามมาก สภาพสมบูรณ์ เนื้อหนึกนุ่ม มีวรรณะขาว ตัดขอบห่างกรอบบังคับพิมพ์ เห็นเส้นกรอบบังคับพิมพ์ชัดเจนทั้ง 4 ด้าน มีองค์ประกอบพระสมเด็จฯแท้ ทั้ง 3 อย่างปรากฏให้เห็น คือเม็ดพระธาตุ รอยหนอนด้น และรอยรูพรุนเข็ม พิมพ์ทรงถูกต้องตามตำรา พื้นผนังคูหา (พื้นผนังด้านในเส้นซุ้ม) มีลักษณะโดยรวมราบเรียบแต่ก็มีริ้วรอยของรอยหนอนด้นปรากฏให้เห็น เส้นซุ้มผ่าหวายโดยรวมมีสภาพสมบูรณ์ เป็นลักษณะเฉพาะของพระสมเด็จวัดระฆังฯทุกพิมพ์ทรงเป็นจุดสำคัญในการแยกความแตกต่างของเชิงช่าง มีการกร่อนตัวบ้างโดยเฉพาะส่วนโค้งด้านบนซ้ายมือองค์พระ (พิมพ์ทรงใหญ่มีจำนวนไม่น้อยที่มีลักษณะแบบนี้) บริเวณส่วนโค้งบนขวามือองค์พระมีการสอบเข้าเล็กน้อย ซึ่งเป็นเอกลักษณ์สำคัญปรากฏเฉพาะในพระสมเด็จวัดระฆังฯพิมพ์ทรงใหญ่ ขอบด้านในซุ้มบางจุดตั้งฉากหรือมุดตัวเข้าไปเล็กน้อย แสดงถึงความเก่า ด้านหลังเป็นแบบหลังกาบหมาก มิติแบบ “นูน-ยุบ-นูน” ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของพิมพ์ทรงใหญ่ มีรอยยุบย่นแยก รอยริ้วระแหงให้เห็น ปรากฏรอยปูไต่ (รอยปริกะเทาะตามขอบ) เป็นองค์ต้นแบบที่ดีเพื่อใช้ในการศึกษาหาความรู้เกี่ยวกับพระสมเด็จวัดระฆังฯ ติดตามอ่านบทความอื่นเพิ่มเติมได้ที่คอลัมน์ ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ
ผู้เขียน พ.ต.ต.คมสัน สนองพงษ์ อดีตตำรวจพิสูจน์หลักฐาน
เพจเฟซบุ๊ก – พระสมเด็จศาสตร์